فصل 4 جغرافيدانان لغت شناس و جهانگردان قرن نهم / سوم ه . جغرافياى رياضى اسلامى به قرن نهم / سوم ه . به وجود آمد و نزديك نيمهء همان قرن تشكيل جغرافياى توصيفى آغاز شد . اما در مرحلهء اول كندى آن چشمگير بود . گويى روشهاى مرحلهء دوم تكامل را مىجست ، زيرا نمونه‌هاى قابل توجهى كه طبق آن پيشرفت كند آماده نبود . در اين زمينه نمايندگان علوم دقيقه به اندازهء لغت شناسان ، كه كلمات را موضوع كار خود كرده بودند ، تلاش نكردند . قضاوت دربارهء كوششهاى نخستين در اين باب آسان نيست ، زيرا در غالب موارد از كتابها بجز نام نمانده است . فقط در آغاز قرن نهم / سوم ه . بود كه پيدايش مؤلّفاتى مستقل آغاز شد كه در روايات ، يا از طريق خلاصه‌هايى به قلم متأخران ، شناخته شده است . پيش از اين از تنظيم نخستين مطالب جغرافيايى به وسيلهء لغت شناسان سخن آورده‌ايم ، يعنى آنچه « كتابهاى انواء » نام دارد و لغت شناسان در ضمن آنها اطّلاعاتى دربارهء وضع هوا و ديگر پديده‌هاى طبيعى ، همراه با توضيحات لغوى و غير لغوى ، آورده‌اند . اعراب قديم « انواء » را با منزلهاى ماه ارتباط مىدادند و اين گونه مطالب را اغلب به صورت عباراتى كوتاه و مسجّع براى اخلاف خود بجا نهادند كه كلمات غريب در آن فراوان است و از قرن نهم / سوم ه . به بعد نيازمند شرح و توضيح بود . كمتر دانشور لغت شناسى بود كه در كلمات دورهء جاهلى تخصص داشته باشد و دانش خود را دربارهء « انواء » در قالب رساله‌اى خاص نريزد . سلسلهء رساله‌هاى « انواء » در فاصلهء قرنهاى هشتم و نهم / دوم و سوم ه . با مؤرّج سدوسى ( متوفّى به سال 810 / 195 ه . ) ، 1 يكى از مقرّبان مأمون به هنگامى كه وى حكومت خراسان را داشت ، آغاز مىشود . اين رشته در طول قرنهاى نهم و دهم / سوم و چهارم ه . استمرار دارد كه مىتوان از خلال اقتباسهاى مكرّرى كه غالبا در فرهنگنامه‌هاى عربى آمده تصوّرى دربارهء آن داشت . و شايد معروفترين اين فرهنگنامه‌ها ، كتاب ابو حنيفهء دينورى ( متوفّى